تاریخ ادبیات فارسی

[midnight shadow]

دوستان عزیز

در داخل متن زیر برخی از کلمات یا اسامی با رنگ آبی و برخی با رنگ قرمز مشخص شده اند

شما با کلیک کردن بر روی کلمات آبی رنگ به توضیحات اون کلمه یا اسم منتقل خواهید شد

اما کلمات قرمز رنگ توضیحی در موردشون فعلا موجود نیست و به مرور تکمیل خواهد شد

در صورتی که در مورد انها مطلبی یا توضیحی در اختیار دارید و تمایل به همکاری با بخش شعر و ادبیات پرشین فروم دارید میتونید توضحات رو با ذکر منبع در اختیار مدیران قرار بدید .

امیدوارم این مطالب مورد توجهتون قرار بگیره و براتون مفید باشه

با تشکر




در ضمن میخواستم از ادمین عزیز به خاطر کمک هاشون برای ایجاد این مطلب تشکر کنم
همینطور از حسین مطهر که خیلی باعث درد سرش شدم
همینطور از مهلای عزیز که کل مدت زمانی رو که من درگیر تکمیل این مطلب بودم زحمت همه کار ها و مسوولیت های من رو هم میکشید
و همینطور منصوره سر آشپز که هم برای ایجاد تاپیکای بایگانی منابع و هم تو لینک دادن به کلمات خیلی خیلی زحمت کشید و به من کمک کرد
از همتون ممنونم

[midnight shadow]

ادبیات فارسی یا پارسی به ادبیاتی گفته می‌شود که به زبان فارسی نوشته شده باشد. ادبیات فارسی تاریخی هزار و صد ساله دارد. شعر فارسی و نثر فارسی دو گونه اصلی در ادب فارسی هستند. برخی کتابهای قدیمی در موضوعات غیرادبی مانند تاریخ، مناجات و علوم گوناگون نیز دارای ارزش ادبی هستند و با گذشت زمان در زمره آثار کلاسیک ادبیات فارسی قرار گرفته‌اند.

آوازه برخی شاعران و نویسندگان ایرانی از مرزهای ایران فراتر رفته‌است. شاعران و نویسندگانی نظیر فردوسی، سعدی، حافظ، مولوی، عمر خیامو نظامی شهرتی جهانی دارند. در میان چهره‌های شناخته شده ادبیات

[midnight shadow]

فهرست موضوعات :

* ۱ادبیات ایران پیش از اسلام
* ۲ سامانی
* ۳ آل بویه
* ۴ غزنویان
* ۵ سلجوقیان و خوارزمشاهیان
* ۶ حمله مغول
* ۷ تیموریان
* ۸ صفویان
* ۹ افشاریان وزندیان
* ۱۰ قاجار
* ۱۱ ادبیات مشروطه
* ۱۲ شعر نو
* ۱۳ فرهنگ نویسان ایرانی
* ۱۴ شاعران زن ایرانی
* ۱۵ طنز پردازان
* ۱۶ شاعران و نویشندگان
* ۱۷ نویسندگان و شاعران انقلاب اسلامی
* ۱۸ منتقدان ادبی
* ۱۹ ادبیات کودک و نوجوان

[midnight shadow]

* ۱ ادبیات ایران پیش از اسلام


1 : پارسی باستان
2 : پارسی میانه

در زمان بغتسما (۲۰۵ - ۲۵۹ ه. ق.) شاعری به نام حنظله بادغیسی (ف.۲۲۰) ظهور کرد. در عهد بغتسما محمد بن وصیف و فیروز مشرقی و ابوسلیک گرگانی به سرودن شعر پرداختند.

[midnight shadow]

سامانی

در دوره سامانی شعر و نثر پارسی هر دو راه کمال سپرد. در شعر شهید بلخی، رودکی سمرقندی، ابو شکور بلخی،ابو الموید بلخی، منجیک ترمذی، دقیقی طوسی، کسایی مروزی، عماره مروزی. در نثر رساله در احکام فقه حنفی تصنیف ابوالقاسم بن محمد سمرقندی،شاهنامه ابو منصوری، کتاب گرشاسب و عجائب البلدان هر دو تالیف ابو الموید بلخی، ترجمه تاریخ طبری توسط ابو علی بلعمی، ترجمه تفسیر طبری توسط گروهی از دانشمندان، حدود العالم(در جغرافیا)، رساله استخراج تالیف محمد بن ایوب حاسب طبری پرداخته شد.

[midnight shadow]

آل بویه

در دوره آل بویه منطقی رازی و غضایری در شعر نامبردارند و در نثر دانشنامه رازی علائی و رگ‌شناسی به قلم ابن سینا پرداخته شد و ابوعبید جوزانی بخش ریاضی دانشنامه را به رشته تحریر درآورد و قصه حی بن یغظان به فارسی ترجمه و شرح شد.

[midnight shadow]

غزنویان

در دوره غزنوی فردوسی،عنصری بلخی،عسجدی، فرخی سیستانیو منوچهری شعر پارسی سبک خراسانی را به کمال رسانیدند و ابو نصرمشکان نویسنده مکتوبات درباری سبکی بدیع در نثر پدید آورد.

[midnight shadow]

سلجوقیان و خوارزمشاهیان

در زمان سلجوقیان و خوارزمشاهیان شاعران بزرگ چون اسدی، ناصر خسرو، قطران تبریزی، مسعود سعد سلمان، عمر خیام، امیر معزی،انوری، خاقانی، نظامی، ازرقی،ادیب صابر، رشید الدین وطواط، ظهیر فاریابی، جمال‌الدین اصفهانی، مجیر بیلقانی، ابوالفرج رونی، سیدحسن غزنوی، عبد الواسع جبلی، سنایی، عطار، مختاری غزنوی،عمعق بخاری و جز آنان ظهور کردند.



در نثر نمایندگانی مانند نظام‌الملک نویسنده سیاست نامه، امیر کی‌کاووس مولف قابوس نامه، محمدبن منور نویسنده اسرار التوحید،عطار نویسنده تذکرة‌الاولیاء، گردیزی مولف زین الاخبار، ابوالفضل بیهقی نویسنده تاریخ بیهقی، راوندی نویسندهراحة الصدور، غزالی مولفکیمیای سعادت، نصرالله‌بن عبدالحمید مترجم کلیله و دمنه، نظامی عروضی مولفچهار مقاله، رشید وطواطنویسنده حدائق‌السحر، حمید الدین نویسنده مقامات حمیدی، زین‌الدین اسماعیل مولفذخیره خوارزمشاهی (در طب) ظهور کردند.

[midnight shadow]

حمله مغول

شعر فارسی در دوره مغول بر روی هم متمایل به سادگی و روانی بود و اگر چه بعضی شاعران به پیروی از قدما یا به سبب تمایل به آرایه‌های ادبی و تکلَف‌های شاعرانه به شعر مصنوع روی‌ آوردند؛ این امر عمومیت نداشت و حتی همان شاعران مقلّد و گاه متصنَع، در مقابل اشعار دشواری که به منظور اظهار مهارت و استادی‌شان می‌سرودند، اشعار سادهٔ بسیار داشتند که قصّهٔ دل و ندای ذوقشان بود. بیشتر مثنوی‌ها و همهٔ غرل‌ها و غالب قصیده‌ها به زبان سادهٔ روان و گاه نزدیک به زبان محاوره ساخته می‌شد. یکی از سبب‌های سستی برخی از بیت‌ها و یا به کار بردن ترکیب‌های نازل در پاره‌ای از شعرهای این دوره، همین نزدیکی به زبان محاوره‌است.

اما این که بیشتر شاعران، به خصوص غزل‌سرایان، در پایان این دوره به زبان سادهٔ تخاطب متمایل شده بودند؛ به این علّت بود که رابطهٔ گروهی از آنان با آثار استادان بزرگ پیشین نقصان یافته و نیز دسته‌ای از آن شاعران ترک‌زبانی بودند که فارسی را می‌آموختند و هنگام سخن‌گویی ناگزیر ساده‌گویی می‌کردند. همراه این سادگی، بیان یک خاصیت دیگر توجّه به نکته‌سنجی و نکته‌یابی و نکته‌گویی است؛ یعنی گنجانیدن نکته‌هایی باریک در شعرها همراه با خیال دقیق و نازک‌بینی تام که معمولاً از آن‌ها در شعر به مضمون تعبیر می‌شود. چنین نازک‌خیالی‌ها و نکته‌پردازی‌ها در شعر فارسی، به ویژه شعر غنایی ما از قدیم وجود داشت؛ امّا هر چه از قرن‌های پیشین به زمان‌های متأخّر نزدیک شویم، قوّت آن را محسوس‌تر و به همان نسبت سادگی الفاظ را برای سهولت بیان بیشتر می‌یابیم.

در قرن‌های هفتم و هشتم، شاعرانی چون خواجو و سلمان و به خصوص حافظ توانسته‌اند، نکته‌های دقیق بسیار در الفاظ عالی منتخب بگنجانند و خواننده را گاه از قدرت شگفت‌انگیز خود به حیرت افکنند و همین توانایی ساحرانه‌است که باعث شد جانشینان آنان و به ویژه شیفتگان حافظ، دنبالهٔ کارش را در نکته‌آفرینی بگیرند؛ غافل از آن که «قبول خاطر و لطف سخن خدادادست». لازمهٔ پیروی از نکته‌آفرینی‌های حافظ احراز قدرت فکری و لفظی اوست؛ ولی شاعران عهد تیموری غافل از این اصل به گونه‌ای روزافزون به تکاپوی یافتن نکته‌های باریک افتادند و در گیرودار این تکاپو گاهی از رعایت جانب الفاظ باز ماندند و با این عمل مقدمات ایجاد سبکی را در ادبیات فارسی فراهم کردند که از آغاز قرن دهم، قوت آشکار یافت و در دورهٔ صفویان به تدریج کار را به جایی کشانید که یکی از سرآمدان شیوهٔ خیال‌پردازی میرزا جلال اسیر در اسارت مطلق مضامین افتاد و در شکنجه‌های این اسارت مطلق، گاه زبان مادری خود را در ترکیب الفاظ از یاد برد و از بیان عبارت‌های نامفهوم ابا نکرد.

سخن در این است که هر چه از آغاز این عهد، به پایان آن نزدیک‌تر شویم، مبالغه در مضمون‌یابی و مضمون‌سازی را بیشتر و به همان نسبت دقت در الفاظ و یک‌دست نگاه داشتن آن و انتخاب را در آن کمتر می‌بینیم. بی‌شک گرد مضمون‌ها و نکته‌های تازهٔ بدیع در شعر، خاصه در غزل، گردیدن بسیار شایسته و در خور است؛ بدان شرط که اوّلاً در این راه مبالغه نکنند و ثانیاً به خاطر معنی لفظ را مهمل نگذارند ولی بیان از این نکته خالی از فایده نیست که سخن‌گویان این عهد نکته‌پردازی و مضمون‌یابی را از وظایف شاعر می‌پنداشتند و شعر سادهٔ بی‌نکته را ماندنی نمی‌دانستند.

در این دوره سعدی نویسندهبوستان, گلستانو غزلیات، مولوی صاحب مثنوی معنوی و دیوان شمس، محمود شبستری صاحب مثنوی گلشن راز ، کمال الدین اسماییل، همام تبریزی، اوحدی مراغه ای گوینده جام جم، امیر خسرو دهلوی، خواجوی کرمانی، ابن یمین،سلمان ساوجی، و حافظ، در شعر پدید آمدند.

[midnight shadow]

تیموریان

دوره تیموریان دنباله دوره مغول محسوب می‌شود. در عهد تیموری جامی شاعر ظهور کرد. در عهد مغول و تیموری نویسندگانی ارجمند برخاستند, مانند عطا ملک جوینی مولفتاریخ جهانگشا، منهاج سراج مولف طبقات ناصری، ابوالشرف ناصح گلپایگانی مترجم تاریخ یمینی، رشید الدین فضل‌الله مدون و جامع جامع التواریخ، شهاب الدین عبدالله نویسنده تاریخ وصاف، حمد الله مستوفی نویسنده تاریخ گزیده، حافظ ابرومولف زبده التواریخ، نظامی شامی نویسنده ظفر نامه، میر خواند مولف روضه الصفاء (همه در تاریخ)، عوفی نویسنده لباب الالباب و جوامع الحکایات، دولتشاه مولف تذکره الشعراء، محمد بن قیس نویسنده المعجم (در ادب و انواع آن)، خواجه نصیر طوسی نویسنده اخلاق ناصری و اساس الاقتباس، جلال الدین دوانی نویسنده اخلاق جلالی، حسین واعظ نویسنده اخلاق محسنی و انوار سهیلی (در اخلاق و فنون و حکمت).